Ikasturtea amaitzeko eta didaktika ikasgaiaren inguruan ikasitakoa laburbildu aurretik, nire burua aurkeztuko dut.
Bost urteko haur baten ama naiz eta amatasunaren bizipenek hezkuntzarekiko nuen interesa areagotu dute. Nire semearen eskolaratzearen gaia ez da batere xamurra izan, izan ere bere aitak eta biok zalantza asko izan ditugu gai honen inguruan; eskolaratu bai edo ez?, noiz? non?... Semeak 3 urte zituela hezkuntza proiektu alternatibo batean sartu ginen, esperientzia aberasgarria benetan, asko ikasi genuen! Bi urte geroago eskola txiki batean eskolaratu dugu eta oso ondo egokitu da, pozik gaude! Amatasunaren bizipenekin batera hezkuntza sistema desberdinekin izan ditudan hartu-eman hauek gaiarekiko motibazioa eta interesa elikatuz joan dira eta haur hezkuntzako graduarekin hastera gonbidatu naute. Niretzat Haur Hezkuntza graduko ikasle izatea bizitzak eskaini didan aukera paregabea da!!
Asko disfrutatu eta ikasi dut ikasgai honekin!!
Ondoren Didaktika ikasgaian ikasitakoa laburbiltzen saiatuko naiz.
DIDAKTIKA ikas-irakaskuntza prozesuaz arduratzen den zientzia da. Helburu nagusiak pertsonen formakuntza eta garapen soziala dira. Irakas-ikaskuntza prozesua, ikaslea, irakaslea eta curriculuma ditu objektu nagusiak.
Hezkuntza eraikitzeko garaian zenbait gai/galdera gakoak dira oraindik ere: Zein ezagutza transmititu nahi ditugu? Zein eskola-kultura eskaini beharko litzateke? Kultura horrek zein sozializazio mota baimendu beharko luke? Zein lotura existitzen da eskola-kultura eta gizartean eman diren ideia sistemen artean?... Galdera guzti hauek ordea, galdera orokorrago batean bildu daitezke, azterketarako tresna gisa eta errealitatean esku-hartzeko zein eredu didaktiko iruditzen zaigu egokia?
Hezkuntzan teoria mailan sortutako pedagogia eta praktikan egiten denaren arteko konexioa galduta dago aspaldidanik. Konexio hau berreskuratzeko orduan, hezkuntza arazoak ebazteko tresna gisa lagungarria izan daiteke eredu didaktikoaren kontzeptua, ereduaren azterketa teoriko eta esku-hartze praktikoaren lotura sortzeko, hain zuzen ere.
Lehen aipatu bezala, Didaktika CURRICULUMAz ere arduratzen da. Curriculuma transmititu nahi diren jakintzak eta helburuak biltzen dituen dokumentua da eta irakas-ikaskuntza testuinguru bakoitzak curriculum propioa du. Berau ulertzeko modu desberdinak daude: batzuk edukiak (transmititu nahi diren ezagutzak) soilik hartu behar dituela kontutan uste dute, beste batzuek planifikazioa eta beste batzuk aldiz, errealitatearekiko interakzioa ere kontutan hartu beharko lukeela.
Pedagogia mailan marko teorikoan eraikitako guztia eta errealitatean egiten dena uztartzeko curriculumak edukiak, planifikazioa eta interakzioa (errealitate konkretura egokitzea) hartu beharko lituzke bere barne.
Honetaz gain, askotan pentsatzen dugunaren kontra, gaur egun indarrean dagoen curriculumak hezkuntza aurrerakoi bat emateko aukera asko eskaintzen ditu eta hau, askotan, ez da errealitatean aprobetxatzen. Hezkuntza Sistema formalki aldatu izanik, ez gaitu despistatu behar, adi egon beharra dago, praktikan egiten denari erreparatu behar zaio eta errealitatean transmititzen den kultura nagusia zein den jakiteko curriculum ezkutua aztertzea ezinbestekoa izango da.
Curriculum ezkutua ikusgai egitea, irakasleek eta eskola instituzioak erabiltzen dituen errepresentazio hauen inguruan hausnartzea eta hauekin zein mezu transmititzen diren aztertzea izan daitezke hezkuntza demokratiko eta progresista bilakatzeko mekanismoa. Errealitatean ematen den curriculum ezkutua tresna eraginkorra bilakatu daiteke modu inplizituan ezagutzak eta baloreak transmititzeko orduan.
Duela hogei bat urte, Francisco Imbernonek berrikuntzaren inguruan ari zitzaigun, berak hezkuntza sistemaren berrikuntza konstantea proposatzen zuen, gizartean emandako aldaketa sozial, ekonomiko eta teknologikoek sortutako konplexutasunari, dibertsitateari eta ziurgabetasunari erantzuteko berrikuntza planteatzen zuen. Hogei urte pasa dira eta aldaketa sozio-ekonomiko eta teknologikoa hauek areagotu egin dira eta honek hezkuntzaren berrikuntza beharra areagotu du. Gaur egun, inoiz baino gehiago, berrikuntzak errealitatean gauzatzea premiazkoa da.
Praktikan ematen den hezkuntza sistemari alternatibak bilatzea posible da, indarrean dagoen curriculuma ez da oztopoa, hau gauzatzeko curriculum ezkutuari erreparatu beharko zaio eta eredu didaktikoa tresna gisa erabili daiteke eskolaren errealitatea analizatu eta eraldaketaren bidea jorratzeko.
Hezkuntza sistemaren berrikuntza gaian murgiltzen hasteko, Carlos Magrok aprendizaia eta hezkuntzaren inguruan egindako hausnarketa ekarri nahi du t gogora. Aprendizaia errealitatearekin konektatua, esperimentala, moldakorra... eta hezkuntza berriz, lineala, errealitatetik bereiztua, konkretua, estrukturatua... modu kontrajarrian deskribatzen ditu, bien arteko elkarrekintza beharrezkoa dela azpimarratzeko. Azken finean, aprendizaiaren praktikak eta egiteko moduak hezkuntzan barneratzea beharrezkoa dela adierazten digu: kolektiboa dena komunitario egoteko, indibiduala dena pertsonalagoa eta masiboa dena soziala bihurtzeko, besteak beste. Guzti hau modu honetan ulertzea hezkuntza sistemaren berrikuntzarako oinarrizkoa iruditzen zait.
Carlos Magroren ideiekin bat eginik jarraituz, berrikuntzak aldaketa konstantea behar duela uste dut, honetarako eskola bera berrikuntzarako unitate moduan hartu behar dela eta berrikuntzak transformatzailea eta jasangarria izatea garrantzitsua dela. Honetaz gain, hezkuntzak errealitatearekin interakzioan egotea ezinbestekoa izango da.
Ondoren, berrikuntzarako inguruan lanean aritutako aditu desberdinek dekalogo moduan bildutako ondorioak jaso nahi ditut hemen:
- Ikasleak berrikuntzan parte hartu behar du.
- Berrikuntzak proiektu bati erantzun behar dio.
- Hezkuntza proiektu bezainbeste berrikuntza eredu daude.
- Berrikuntzak inguruneari erantzun behar dio.
- Berrikuntzak eskola konkretuari erantzun behar dio.
- Eginkizun kolektiboa da.
- Prozesu sistemiko eta dinamikoa da
- Berrikuntzarako ezinbestekoa da formakuntza.
- Lanerako testuinguru malguak osatzea garrantzitsua da.
- Berrikuntzarako pertsonak ezinbestekoak dira, egunerokoarekin konprometituak.
Gaur egungo eskolak nolakoa izan beharko luke? Ikasleek egiten ikasi beharko lukete, pertsonen artean dagoen interakzioak horizontala, zabala eta diakronikoa izan beharko luke, irakasleek ikasleekiko dituzten espektatibak handiak izan beharko lukete, curriculumak irekia eta interaktiboa eta globalki lan egin beharko litzateke ikasleen interesetatik eta dakitenetik abiatuz maila kognitibo altuak garatzeko: sormena,kritikarako gaitasuna... Guzti honek oinarrizko konpetentziak garatzen lagunduko luke; pentsamendu kritikoaz gain, gizarte trebetasunak garatuz, emozioen ikasketa emanez eta ikasten den beste jakintza batzuk lortzeko funtzionalak izateko.
Zorionez, guzti hau posible da. HEZIBERRI 2020 Hezkuntza eredu pedagogikoaren markoaren arabera, edukietan oinarritutako hezkuntza batetik, konpetentzietan oinarritutako hezkuntzara pasa behar da. Irakaskuntza trasmisibotik ikaskuntza aktibora. Oinarrizko konpetentziak irakas-ikaskuntza prozesuaren xede eta motorra dira, ikaslearen irteera-profila konfiguratzen dute, ikaskuntza aktiboa eskatzen dute eta ikaslea izan behar dute ardatz. Arazo egoera praktika antolaketaren ardatza izatea proposatzen da: egoera hau testuinguruan kokatua, konplexua da (hainbat eduki mobilizatzea eskatzen duelarik), arazo bat planteatzen du eta erantzuna eman behar zaio. Ikasleak egin beharreko ataza bat suposatzen du, argi eta garbi identifikatzen dena. Helburuak ikaskuntzaren aurretik unitate didaktikoaren bultzatzaile gisa, eduki berriak sortzeko ikasleei ikasketan aurrera egiten laguntzeko eta honetaz gain ikaskuntzaren ostean ikasleek garatu eta bereganatu dituzten edukiak ebaluatzeko funtzioa izango dute, beti ere garatzen diren konpetentzien arabera. Ebauluaketa modu zintzoan egiteko, aldez aurretik ikasleei zer ebaluatuko den esatea komeni da. Haur Hezkuntzan ebaluaketa egiteko garaian, haurrek ondo egiten dutena azpimarratzea garrantzitsua da, familia eta irakaslearen arteko harreman estua izatea eta ebaluazio mota , denboralizazioa...kontutan izan behar dira.
Jarraian ikasgaian zehar landutako pedagogoen errepasoa egiteko, heziberri 2020 Hezkuntza eredu pedagogikoaren puntu nagusiak azaldu eta pedagogo hauek puntu hauen inguruan egin ditzaketen ekarpenak lotzen saiatuko naiz.
- Oinarrizko hezkuntzak hezkuntza eskubidea bermatu behar du pertsona guztientzat.
- Inklusioa.
- Aniztasunaren trataera.
- Hezkuntza komunitatearen parte-hartzea.
- Pertsonen garapen integrala: fisikoa, psikikoa eta emozionala.
- Konpetentzietan oinarritua.
- Bizitzarako prestatzea.
Ovide Decroly, hezkuntza-metodo globalen eta interesguneen doktrina pedagogikoaren sortzailea izan zen, globalizazioaren eta haurren berezko interesen arteko harremana estutu zuelarik. Pedagogo eta maisu belgikarrak garatu zuen pedagogiaren oinarriak, haurraren ikas prozesuak errespetatzea, adin bakoitzera egokitutako jarduerak egite eta ikasleen interesei lehentasuna ematea dira. Haurren interesetik abiatzearen ideiak, Ausubelen teoriara urbiltzen gaitu, ikaskuntza esanguratsua emateko haurrak dakien hortatik abiatzea da garrantzitsua eta ikasleen interesa piztu (beraien interesetatik abiatuz), klima harmonikoa, iritzia emateko baimena izatea... ezinbestekoak izango dira ikaskuntza zabalgoetara iristeko. Guzti honek, konstruktibismoaren ideiara garamatza: norbanakoaren kognizioa ingurunearen eta barne garapenaren arteko erlazioaren emaitza baita, egunean-egunean moldatzen den eraikuntza propioa.
Heziberriren puntuekin hasi baino lehen, pedagogo hauen ekarpenak puntu desberdinekin lotu daitezkeela argitu nahiko nuke, gauza asko baitituzte amankomunean beraien artean. Hala ere, eta hau argi utzi ondoren, nik puntu bakoitzarekin pedagogo bat nabarmentzen saiatuko naiz.
Oinarrizko hezkuntza eskubidea eta inklusioa puntuei dagokienez, Barbianako eskola etortzen zait gogora. Familia pobreentzat sortutako eskola izan zen, garai hartan pobreei hitza ematea zuen helburu, pentsamendu kritikoa bultzatzeko asmoz. Ikasle guztien arrakasta bermatzea zuen helburu eta elkarlana eta kooperazioa oinarrizkoak ziren. Barbianako eskolak eramaten zuen sistema, zorrotza eta zurruna zen; baina aldi berean inklusiboa, bertan denak zeuden ikasketarako prest. Ikasleek pentsatzen ikasten zuten eta ez memorizatzen. Lorenzo Milanik proposatzen zuen hezkuntza ereduaren elementu berritzaileak: egunkari irakurketa, eskulanak eta artelanak, naturaren behaketa, atzerrira bidaiak, eskolan jasotako bisitak, ikasleen arteko harreman...
Orain arte azaldu ditudan bi puntu hauek Freirekin lotura zuzena badute ere, bera isiltasunean bizi diren kulturaz arduratu baitzen. Freire aniztasun trataera eta hezkuntza komunitatearen parte-hartzea puntuekin lotuko dut. Bere teoriaren ardatza aldaketa eta eraldaketa sozialean oinarritzen da, helburua testuinguruaren irakurketatik abiatuz, errealitatearen eraldaketa da. Ikasketa dialogikoa proposatu zuen, helduen alfabetatzeaz ere arduratu zen. Hezkuntzaren eraldaketa prozesuaren lehen urratsa errealitatea ezagutzea izango da. Ordura arte edukiak transferitzean oinarritzen zen Hezkuntza hankaz gora jarriko du. Horren aurrean Hezkuntza kritikoa proposatuko du teoria eta praktika maila berean egotea aldarrikatuz. Bere ustez, edukiak eraiki egin behar dira, baina horretarako hezkuntza komunitate osoak parte hartu behar du, hau da, edukiak taldean eraiki behar dira. Nire ustez, komunitatearen parte hartzeak aniztasunaren trataeran, inklusioa emateko oso garrantzitsua da, honela mota guztietako familiak, kultura , arazo edo egoera desberdinetan daudenak... parte hartzeko bideak eskaini beharko lituzke eskolak. Gaur egun, Freireren teoria oinarri hartuta lan egiten duten hezkuntza proiektuak komunitate dialogikoak dira. Esperientzia hauen helburua, ikastetxeen errealitatea eta praktika aldatzea , hobetzea izango da.
Pertsonen garapen integrala puntuari dagokionez, landu ditugun pedagogo guzti hauek zerbait aportatzeko duten arren, Montessori eta Eskola alternatiboak nabarmendu nahi ditut. Montessoriren “pedagogia “zientifikoak” haurraren garapenaz zein honen irakaskuntzaz pentsatzen duena biltze du. Montessorik hezkuntza barne prozesu espontaneo bezala ulertzen zuen eta hau horrela emateko oztoporik gabeko ingurunea eta materialak haurren eskura egotea ezinbestekoa dela zioen. Honekin haurren autonomia bermatzea oinarrizkoa zen. Gidarien rola behatzaile eta haurren garapenaren arabera materialen aurkezle ziren. Komunikazio mota oso garrantzitsua da, haurren atsedenaldiak eta geldiuneak errespetatzea, haurren autoestimua ez kaltetzea garrantzitsua izango da (errepikapenaren bidez eta akatsen bidez ikasiko dute inork kanpotik akatsak seinalatu gabe), bere ustez Jaiotzetik 6 urte bitartekoa da bizitzaren eperik garrantzitsuena, talde heterogeneoetan aritzea proposatzen zuen, haurrak esploratuz ikasiko du, bakoitza bere erritmoan, espazioak berreraikiak izango dira umeei egokituak…
Eskola alternatiboek berriz, zeresan handia dute pertsonen garapen integralari dagokionean, haurra erdigunean jartzen dute eta haien helburu nagusia ongizatea da. Autonomia eta iniziatiba izanik, haurren jakin-mina eta kuriositate naturala mantentzea, pertsona libreak, autodidaktak eta sortzaileak lortzea eta horri loturik baita autodiziplina bultzatzea ere. Eskola alternatiboak dituzten ezaugarri amankomunen artean dimentsio anitzeko hezkuntza nabarmendu nahiko nuke garapen integralari eskaini dakiokeenari erreferentzia egiteko.
Konpetentzietan oinarritutako hezkuntzak ikaskuntza aktiboa eta ikaslea ardatza izatea eskatzen du. Horregatik aipatu ditudan pedagogoetatik gehienek aportatu dezakete zerbait. Nik Freinet nabarmendu nahi dut, izan ere, Freinetek haurra protagonista zen eskola berri bat sortu zuen, haurrari ematen zion hitza. Gauzak eginez ikasten direla defendatzen zuen, elementu klabea elkarlana zuen. Inguruneaz baliatuz heziketa aktiboa, kritiko eta eraikitzailea lortu nahi zuen. Hezkuntza kooperatiboaren ekarpena egin zuen eta ikasgelarako lan-metodologia berritzaileak sortu zituen. Honek Decroly-ren padagogiaren eraginak jaso zituen , interes zentroen eta ikaskuntza globalizatuaren ideiak bere teorian aplikatu zituelarik. Freinetek teknika desberdinak sortu zituen eskolarako, haien artean garrantzitsuena, eskola inprimategia, eskola-fitxategiak, autozuzenketak, interesguneak… XX. mendeko pedagogo handienetako izan da eta gaur egungo hezkuntza-kulturan ospe handia izaten jarraitzen du.
Bizitzarako prestatzeari dagokionez berriro ere Decroly aipatu nahiko nuke. Bizitzarako eta bizitzaren bidezko hezkuntza proposatu baitzuen. Eskolak haurrari oinarrizko beharrak asetzea ikasten lagundu behar dio: elikadura arriskuei aurre egin, lana… Decrolyren pedagogiaren printzipio nagusia bizitza hezkuntzaren helburutzat hartzean datza.
Amaitzeko, hezkuntza osasungarri bat emateko kontutan izan beharko diren eta irakasgaian zehar landutako hainbat gaien inguruan arituko naiz: Hizkuntza, hezkidetza, gatazkak eta partaidetza.
Hizkuntza, guztiok ezagutzen dugun zerbait da baina ez da erraza hizkuntza hitza definitzea. Hizkuntza komunikatzeko tresna nagusia da. Beraren bitartez ikusten, sentitzen, pentsatzen eta bizitzen duguna adierazten dugu, ezagutza konfiguratu, gorde eta transmititzen dugu. Honekin lotuta, hizkuntzaren bitartez balioak transmititu eta errealitatea izendatzen eta interpretatzen ikasten dugu eta Hizkuntzak identitate indibiduala nahiz kolektiboaren eraikitze prozesuan eragiten du.
Hizkuntzaren erabilpen desegokia, sexistaren, arrazistaren, homofoboaren adibide ugari ditugu egunerokoan: "trabajar como un negro", "trabajo de chinos", "eso es de maricas"… Euskarak nahiz eta genero gramatikalik ez izan, erabilpenean egiten dugu genero bereizketa. Adibidez, gizona hitza bai emakumeak eta gizonak izendatzeko erabiltzen da gehienetan.
Hizkuntzaren bitartez emakume edo gizon izanda zer den zilegi eta zer ez, zein esparrutan, zein baldintzetan… transmititzen dugu, estereotipo sexistak erreproduzituz edo gaindituz.
Hezkidentzaren garrantzia ukaezina da; pertsona oro helburu berdinetara iristeko baliabideak jartzea. Gizartean bezala eskolan ere ikuspegi androzentrista da nagusi eta hori hainbat alderditan islatzen da, baita edukietan ere. Eskolak ez ditu emakumeen erreferentziak eskaintzen eta erreferente horiek klabeak dira identitatea eraikitzeko. Erronka nagusiak: Hezkuntza ereduak aztertu, ikasle guztien hezkuntza eskubidea onartu, komunitate osoak parte hartzea besteak beste. Guzti honetan irakaslearen papera oso garrantzitsua da. Irakasleak genero kontzientzia izatea bere identitatea osatuz genero estereotipotik kanpo, gainera beraiek dituzten aurreiritziak arriskutsuak dira, haurrengan jartzen diren espektatibak garrantzia handia dute; mutilak, indartsuak, mugituak hautematen dira, neskak berriz, lasaiak, sentikorrak…
Hezkidetza lantzeko familiak eta hezkuntzak bide beretik joatea ezinbesteko izango da. Honetarako famili eredu guztiei lekua eman beharko zaie eskolan, izan ere familia hitza eredu heterosexualarekin lotuta ulertzen baita oraindik ere.
Hezkidetzaren bidea jorratzeko, “itzulgarritasunaren araua” izan daiteke bidea: haurrak direnagatik tratatzea eta ez neska edo mutila direlako. Haur batekin gaudenean, mutil edo neska balitz berdin tratatuko nuke? galderari erantzutea lagungarria izango zaigu hezkidetzaren bidea hartzeko.
Hezkidetzak lan egiteko modua aldatzea dakar berarekin. Eskolak gizartea aldatzeko eragilea izan behar du, erresistentzia gogorra izan daiteken arren posible da eta bide horretan orain arte egindakoa oinarri bezala hartu behar da.
Bestalde, partaidetzaren garrantzia azpimarratu nahiko nuke, pedagogoen ekarpenen inguruan aritu naizenean partaidetzaren garrantzia agerian geratu bada ere, gai honen inguruan, eskolan nola landu daiteken labur azaldu nahiko nuke: Denentzako eskola guneak sortu beharko dira, antolamendu horizontala eman beharko da, guztion ahotsak beharrezkoak direla aitortuz, guztiei protagonismoa emanez besteak beste eta honetarako hezkuntza komunitate osoaren etengabeko formakuntza ezinbesteko izango da.
Gatazkei dagokionez, eskolatan gai hau lantzea oso garrantzitsua da, bizitzaren parte baitira. Honetarako, enpatia, emozioak, komunikatzeko trebetasuna… landu beharko lirateke. Honetaz gain, ikasleak ez sailkatzea oinarrizkoa izango da, irakasleek haurrekiko dituzten espektatibak zaintzea.
Laburbilduz, ezkutuan geratu diren kolektiboetaz hitz egin, guztiok pasibotasunetik atera, hizkuntza zaindu (inkontzienteki gehienok hizkuntzaren erabilera desegokia egiten baitugu), curriculun ezkutuari erreparatu, eredutik kanpo geratzen dena baztertuta geratzeko arriskuan dagoela onartu. Guzti honetarako etengabeko formakuntza eta irakasle izatearen garrantziaz ohartu (norberak egiten dituen gauza txikien garrantzia onerako eta txarrerako), konprometituak eta etikoak izatea ezinbestekoa da.
Mila esker!!
